5 tiểu thuyết Việt Nam về nhà, nơi đi và chốn trở về

Võ Quảng để lịch sử đi vào làng Hòa Phước qua mắt trẻ con. Trước khi hiểu những ngày Cách mạng Tháng Tám có nghĩa gì, các em đã biết bãi bồi, con nước, vườn cây, chợ và công việc của người lớn bằng sự gần gũi của cơ thể. Nhờ điểm nhìn ấy, một biến động rộng không rơi xuống như bài giảng mà lớn dần trong sinh hoạt thường ngày.

Sông vừa là đường đi, nơi kiếm sống, vừa là biên giới của những cuộc phiêu lưu nhỏ. Giọng kể trong trẻo nhưng không hời hợt; phía sau trò chơi là cả mạng quan hệ xóm làng đang chuyển động. Người lớn đọc lại có thể nhận ra ký ức cộng đồng thường được giữ bền nhất trong những chi tiết mà trẻ con tưởng chỉ thuộc về một buổi chơi.

Võ Quảng dựng “nhà” từ sông, bãi, chợ và quan hệ xóm làng trước khi lịch sử làm tất cả chuyển động. Sự yên ổn chưa bị phá vỡ ấy trở thành điểm tựa để nhận ra cái gì sẽ mất hoặc biến dạng trong những đời người khác.

Biển ở rất gần, vậy mà đời sống trong xí nghiệp đánh cá lại bị vây bởi định mức, phân phối, cuộc họp và những thiếu thốn không dứt. Bùi Ngọc Tấn đặt cái rộng mở của chân trời cạnh sự chật chội của cơ chế. Khoảng cách ấy sinh ra cả tiếng cười chua chát lẫn nỗi xót xa.

Không có một anh hùng duy nhất để người đọc bám theo. Nhiều nhân vật, nhiều ham muốn và cách sinh tồn cùng chen trong một tập thể, khiến tiểu thuyết đòi hỏi sự kiên nhẫn ở những chương đầu. Đổi lại, nghề biển thoát khỏi lớp lãng mạn quen thuộc: phía sau con tàu là tổ chức lao động, quyền lực và những quyết định tập thể có thể nghiền mòn từng đời riêng.

Trong xí nghiệp của Bùi Ngọc Tấn, nơi thuộc về không còn thuần là gia đình hay quê quán. Con người bị cột vào tàu, tập thể và cơ chế phân phối; biển vừa gọi họ đi vừa giữ họ trong một trật tự chật hẹp. “Rời nhà” ở đây là đời sống bị tổ chức lại bởi công việc.

Ở làng Đông, chiến tranh không chấm dứt khi người lính trở về. Nó nằm trong số đàn ông đã mất, trong thương tích của người còn sống, trong những năm phụ nữ chờ đợi và cả khuôn phép vẫn đòi đời riêng phải nhường cho danh dự họ tộc. Cái bến trở thành nơi những cuộc chia xa tụ lại, không dễ khép bằng một ngày đoàn tụ.

Dương Hướng không làm làng quê thành chốn trú ẩn vô tội. Tình nghĩa có thật, nhưng cộng đồng ấy cũng biết trừng phạt người đi lệch khỏi chuẩn chung. Bởi vậy “nhà” trong tiểu thuyết vừa che chở vừa gây ngạt: người ra đi đã đổi khác, còn người ở lại cũng phải sống trong một nơi không còn nguyên vẹn như trước.

Làng Đông có vẻ là nơi không ai rời hẳn, nhưng chiến tranh đã khoét vào nó bằng những người vắng mặt. Phụ nữ ở lại, lính trở về, họ tộc tiếp tục đặt luật — và căn nhà cũ không còn là chỗ trú vô điều kiện. Cuốn sách cho thấy ở lại cũng có thể là một dạng lưu đày.

Thời gian của Kiên không đi tới. Từ công việc tìm hài cốt sau chiến tranh, anh bị một âm thanh, hình ảnh hay cơn mơ kéo ngược về trận đánh, người đã mất và tình yêu với Phương. Cấu trúc đứt gãy không phải trò xếp hình: nó cho người đọc sống trong một ký ức mà nhân vật không thể gọi đến hoặc xua đi theo ý muốn.

Bảo Ninh trả mất mát về cho từng con người, với tội lỗi, dục vọng, cô độc và sự bất lực trước đời thường. Vì thế hồi hương không đồng nghĩa trở về nhà. Quê hương vẫn đó nhưng người trở lại, tình yêu và cả ngôn ngữ để kể về quá khứ đều đã biến dạng. Sức nặng của tác phẩm nằm ở khoảng đời tiếp tục sau những mốc lịch sử thường được dùng để khép câu chuyện.

Kiên trở về theo nghĩa địa lý nhưng quá khứ không cho anh sống trọn trong hiện tại. Bảo Ninh làm tan ảo tưởng rằng hồi hương khép được chiến tranh. Chiến trường đã xa; căn nhà, tình yêu và con người trước kia mới là những nơi Kiên không thể quay lại.

Một chuyến đi lên vùng biên kéo người kể chuyện gần hơn với dấu vết của anh trai, nhưng càng đi, sự thật càng mất đường viền. Hồi ức gia đình, bạo lực, lời kể thiếu tin cậy và không gian núi rừng liên tục chồng lên hiện tại. Nguyễn Bình Phương để người đọc bước trong cảm giác không chắc điều nào đã xảy ra, điều nào đang bị che giấu.

“Mình” với “họ” thoạt nghe như một đường ranh rõ. Tiểu thuyết lại làm nó dịch chuyển giữa cộng đồng, anh em, kẻ gây tổn thương và người chịu đựng — đôi khi ngay trong cùng một người. Núi rừng vì thế không phải phong cảnh để thưởng ngoạn; nó giữ khoảng cách, nguy hiểm và sự bất lực khi muốn kiểm chứng một câu chuyện đã vỡ.

Chuyến lên vùng biên trong Mình và họ mang dáng một cuộc tìm người, rồi nhanh chóng thành cuộc đi vào phần ký ức không đáng tin. Ranh giới giữa mình và người khác, nhà và nơi lạ, kẻ đi tìm và điều bị che giấu cứ dịch chuyển. Lối về vì thế cũng không chắc tồn tại.