5 cuốn sách về đời sống người Việt xưa

Phan Kế Bính vừa mô tả phong tục, vừa tranh luận với chúng. Gia đình, họ hàng, làng xã, tín ngưỡng và lễ nghi được giải thích bằng cách vận hành, người tham gia cùng ý nghĩa đương thời; ngay sau đó có thể là một nhận xét cải cách rất dứt khoát. Văn bản vì thế giữ cả đời sống đầu thế kỷ XX lẫn ánh nhìn của người muốn thay đổi nó.

Hai lớp ấy cần được đọc tách ra: điều tác giả quan sát, điều nghe kể và điều ông đánh giá không phải một. Phạm vi miền Bắc cũng không thể đại diện cho mọi cộng đồng Việt Nam. Khi được xem như nguồn lịch sử có vị trí cụ thể, sách giàu hơn nhiều so với cách dùng nó như cuốn cẩm nang về một “truyền thống” bất biến.

Phan Kế Bính cho thấy ngay từ đầu truyền thống chưa bao giờ là khối im lặng. Ông vừa ghi chép vừa tranh luận, để phần mô tả đứng cạnh mong muốn cải cách. Sự căng ấy giúp người đọc thấy phong tục từng được người đương thời nhìn nhận, phê phán và thương lượng ra sao.

Những món đồ lạ dễ bắt mắt; bàn tay đang làm việc mới giữ người xem ở lại. Tư thế cầm công cụ, các bước của một nghề, việc bếp núc, buôn bán và đi lại được ghi với mật độ chi tiết khiến người xem có thể lần ngược từ vật đã hoàn thành về động tác tạo ra nó. Đây là kho thị giác để tra cứu theo chủ đề, không phải câu chuyện có đầu cuối.

Tên Henri Oger nổi bật hơn những nghệ nhân Việt Nam đã vẽ và khắc phần lớn hình ảnh; chính sự lệch ấy nhắc tới bối cảnh thuộc địa và tác quyền tri thức. Mỗi hình cũng không tự động đại diện cho toàn thể “người An Nam”. So sánh nhiều bản vẽ, đọc chú giải và đặt cạnh nguồn khác là cách trả cho tư liệu cả giá trị lẫn giới hạn của nó.

Bộ tranh đưa mắt tới nơi văn bản thường bỏ qua: bàn tay đang làm việc. Công cụ, tư thế và quy trình cho lịch sử một nhịp vật chất. Đồng thời, vai trò của nghệ nhân Việt Nam cùng bối cảnh thuộc địa khiến mỗi hình cần được đọc như tư liệu có người tạo, không phải cửa sổ vô danh.

Làng trong ghi chép của Toan Ánh không chỉ có mái đình và lũy tre. Nó được kết bằng họ tộc, chức dịch, hương ước, nghề nghiệp, việc chung và những dịp cộng đồng gặp nhau. Những thuật ngữ đã mờ nghĩa trở lại cùng câu hỏi thực tế: ai quyết định, ai gánh nghĩa vụ, cá nhân được che chở hay bị ràng buộc bởi lệ nào.

“Nếp cũ” vẫn là một sự tổng hợp mang ký ức và phạm vi quan sát của tác giả. Làng Việt khác nhau theo vùng, thời kỳ và cộng đồng; vẻ gắn bó có thể đi cùng bất bình đẳng hoặc sức ép rất nặng. Sách mở được nhiều từ khóa tốt, còn câu trả lời cho một nơi cụ thể phải đến từ lịch sử địa phương và lời kể của cư dân nơi ấy.

Toan Ánh nối đồ vật và việc làm với cấu trúc cộng đồng. Đình, họ tộc, hương ước, chức dịch cho thấy làng vừa bảo bọc vừa đặt quyền lực lên cá nhân. Cuốn sách cần thiết để khái niệm “nếp cũ” không chỉ còn vẻ yên bình của mái ngói và lũy tre.

Nguyễn Văn Huyên nhìn một lễ hội từ bên trong trình tự của nó: ai tham gia, đi theo đường nào, dùng vật phẩm gì, nghi thức nối với lịch nông nghiệp và tổ chức cộng đồng ra sao. Phần trình diễn dễ thấy chỉ là bề mặt; phía dưới là cách con người đánh dấu thời gian và thương lượng quan hệ với nhau.

Các nghiên cứu thuộc nửa đầu thế kỷ XX, nên nhiều thực hành nay đã phục hồi, đổi nghĩa hoặc bị thương mại hóa. Khoảng cách ấy tạo ra một mốc so sánh quý, không phải lý do để coi hiện tại là bản sao kém của quá khứ. Trước khi tới một lễ hội, phần đọc lịch sử cần đi cùng lịch, quy định và tiếng nói của cộng đồng tổ chức hôm nay.

Nguyễn Văn Huyên đặt sinh hoạt vào thời gian: mùa vụ, lịch lễ, thứ tự nghi thức và vai trò người tham gia. Phần rực rỡ bên ngoài nhờ đó gắn lại với tổ chức xã hội. Khoảng cách gần một thế kỷ còn cho phép hỏi điều gì đã đổi nghĩa, được phục hồi hay thương mại hóa.

Phan Cẩm Thượng bắt đầu ở những thứ thường bị nhìn lướt qua: mái nhà, cái rổ, quần áo, nông cụ, bếp, con thuyền. Mỗi vật mang theo nguyên liệu, khí hậu, kỹ năng và cách tổ chức lao động; văn hóa nhờ thế trở về với việc làm, dùng, sửa và truyền nghề, thay vì chỉ tồn tại trong biểu tượng.

Tham vọng bao quát lớn và giọng tác giả mạnh khiến một số khái quát nên được giữ như giả thuyết để kiểm tra tiếp. Phần bền nhất của sách là thói quen quan sát mà nó tạo ra. Đọc theo từng nhóm đồ vật, rồi mang cách nhìn ấy tới bảo tàng, làng nghề hay một ngôi nhà cũ, người đọc sẽ thấy công năng và kỹ thuật kể chuyện trước khi lời thuyết minh cất tiếng.

Phan Cẩm Thượng gom sự chú ý về vật được làm và dùng. Ngôi nhà, quần áo, bếp, nông cụ đều giữ dấu khí hậu, nguyên liệu và lao động. Kiến thức dần thành một thói quen nhìn, bền hơn việc nhớ thuộc lòng các tên phong tục.