5 tác phẩm Việt Nam có bản dịch tiếng Anh đáng đọc

Chuyến tàu điện ngầm ở Paris chỉ ngưng một quãng ngắn; ý nghĩ của người kể thì chạy qua Hà Nội, Leningrad, cuộc hôn nhân với Thụy và những năm không thể thu xếp thành quá khứ. Thuận dùng câu dài, lặp, chuyển cảnh đột ngột để giữ trí nhớ trong trạng thái đang diễn ra. Không thành phố nào ở đây chịu đứng yên trên bản đồ.

Nguyễn An Lý phải dịch không chỉ sự việc mà cả tốc độ và độ bất an của giọng kể. Bản tiếng Anh vì thế đáng chú ý ở nhịp, ở cách những ám ảnh quay lại mà không được báo trước. Tiểu thuyết từ chối cung cấp một hình ảnh Việt Nam dễ nhận; căn tính di dân, lịch sử chính trị và tình yêu dang dở cứ làm nhiễu lẫn nhau đến tận trang cuối.

Nguyễn An Lý gặp một thử thách thuộc về nhịp nghĩ: câu dài, lặp và những cú rẽ không báo trước của Thuận. Tác phẩm không chịu giải thích Việt Nam cho người ngoài. Nó đòi độc giả bước vào sự bất an trước, rồi tự tìm tọa độ sau.

Trong bản tiếng Anh của Biên sử nước, một thế giới vốn đã chông chênh lại phải đi qua thêm một lần chuyển ngữ. Những lời kể, tin đồn và dấu vết quanh các cộng đồng sống cùng nước không được buộc vào một địa danh hiện thực duy nhất. Nguyễn Ngọc Tư để môi trường vừa nuôi sống vừa xóa dấu, còn cấu trúc rời buộc người đọc tự nối tai biến, niềm tin và quyền lực.

Đặt Water: A Chronicle cạnh bản Việt mới thấy một nhịp câu, hình ảnh hay từ địa phương phải đổi hình ra sao khi sang tiếng Anh. Nguyễn An Lý không chỉ đứng trước câu hỏi “đúng nghĩa” mà trước chất giọng. Khoảng dịch ấy đáng đọc như một phần của tác phẩm, miễn là thế giới huyền ảo không bị thu nhỏ thành báo cáo trực tiếp về khí hậu đồng bằng.

Cùng dịch giả nhưng bài toán khác hẳn. Ngôn ngữ địa phương, thế giới huyền ảo và cấu trúc phân mảnh của Nguyễn Ngọc Tư phải sang tiếng Anh mà không biến thành một “câu chuyện khí hậu” dễ đóng nhãn. Đọc song song cho thấy chất giọng sống trong nhịp và khoảng mờ nhiều đến mức nào.

Xuân Tóc Đỏ đi lên nhờ chuỗi cơ hội ngẫu nhiên, nhưng Vũ Trọng Phụng không chỉ cười một kẻ may mắn. Cả xã hội thượng lưu say mê “văn minh”, quảng cáo và danh vọng đã góp sức sản xuất ra Xuân. Tốc độ, hiểu lầm, khẩu hiệu cùng những màn đạo đức giả khiến tiếng cười chạy rất nhanh rồi để lại vị cay.

Nguyễn Nguyệt Cầm và Peter Zinoman phải xử lý một văn bản dày chơi chữ, tiếng lóng và ám chỉ Hà Nội thuộc địa. Phần giới thiệu giúp độc giả tiếng Anh nhận ra mục tiêu châm biếm mà bản dịch không thể dừng lại giải thích trong từng câu. Đối chiếu vài đoạn với Số đỏ cho thấy dịch hài không chỉ chuyển nghĩa; nó phải dựng lại cả thời điểm bật cười.

Tiếng cười là phép thử khắc nghiệt của bản dịch. Nguyễn Nguyệt Cầm và Peter Zinoman phải dựng lại chơi chữ, khẩu hiệu, tiếng lóng cùng mục tiêu châm biếm của Vũ Trọng Phụng. Phần giới thiệu không đứng ngoài tác phẩm; nó tạo bối cảnh để độc giả bật cười đúng chỗ, hoặc ít nhất hiểu vì sao chỗ ấy từng cay.

Vị tướng trở về nhà sau chiến tranh rồi nhận ra gia đình vận hành bằng những tính toán ông không còn hiểu. Nhiều nhân vật khác của Nguyễn Huy Thiệp cũng đứng trước tiền bạc, dục vọng, bạo lực và khoảng cách giữa lời đạo đức với việc đang làm. Văn xuôi ngắn, lạnh; một câu đối thoại bình thường có thể gây khó chịu lâu hơn bất kỳ lời phán xét nào.

Bản dịch của Greg Lockhart đưa sức chấn động của truyện ngắn cuối thập niên 1980 sang tiếng Anh mà không biến chúng thành bức tranh đất nước dễ tiêu thụ. Bối cảnh đi kèm là cần thiết, nhưng phần đáng giữ vẫn nằm trong khoảng lặng, đổi giọng và chi tiết vật chất. Tìm một “thông điệp Việt Nam” duy nhất sẽ làm những mâu thuẫn ấy nghèo đi.

Greg Lockhart không cần làm truyện Nguyễn Huy Thiệp dễ chịu hơn. Những câu ngắn, khoảng lặng và chi tiết lạnh lùng phải giữ được sức gây bất an khi rời bối cảnh cuối thập niên 1980. Bản dịch thành công nhất ở chỗ không biến mâu thuẫn hậu chiến thành thông điệp quốc gia gọn ghẽ.

Kiên cố viết về chiến tranh trong khi ký ức liên tục phá trật tự của trang giấy. Tình yêu trước chiến tranh, cảnh sống sót và cảm giác tội lỗi chen vào nhau; không có đường thời gian nào đưa anh tới một câu chuyện cứu rỗi gọn gàng. Bản tiếng Anh giữ người đọc trong sự đứt gãy ấy, nơi hồi hương không sửa được điều đã xảy ra.

Hành trình chuyển ngữ đi qua bản dịch của Phan Thanh Hảo và phần biên tập, chuyển ngữ của Frank Palmos, nên quan hệ giữa nguyên tác với ấn bản quốc tế phức tạp hơn mô hình một người dịch–một văn bản. Biết lịch sử đó làm việc đọc sâu thêm: ta chú ý không chỉ ký ức chiến tranh, mà cả những quyết định khiến một tác phẩm được nghe bằng giọng nào khi bước ra thế giới.

Lịch sử chuyển ngữ của tác phẩm phức tạp hơn tên một dịch giả trên bìa. Bản của Phan Thanh Hảo đi qua phần biên tập, chuyển ngữ của Frank Palmos trước khi thành ấn bản quốc tế quen thuộc. Biết hành trình ấy khiến câu hỏi ai định hình giọng của Kiên bằng tiếng Anh trở nên không thể bỏ qua.