5 tác phẩm văn chương Việt Nam về sông nước

Đọc Biên sử nước giống lần theo những vật còn nổi sau một trận ngập: mẩu chuyện, lời đồn, ký ức, dấu vết của người đã biến mất. Nguyễn Ngọc Tư không trao cho độc giả một dòng thời gian dễ nắm. Sự phân mảnh chính là cảm giác của thế giới trong truyện, nơi đất, tên người và cả điều từng được tin là chắc chắn đều có thể bị nước xóa đường viền.

Chất huyền ảo ở đây không làm nỗi lo trở nên xa lạ. Nước vẫn là thứ nuôi sống, chia cắt, cất giấu và cuốn mất; niềm tin vẫn mọc lên từ những nhu cầu rất vật chất. Tiểu thuyết để lại một dư vị bất an lâu hơn cốt truyện. Dư vị ấy đáng giữ nguyên như kinh nghiệm văn chương, thay vì vội biến nó thành một thông điệp môi trường gọn ghẽ.

Đặt đầu tiên, Biên sử nước phá ngay mong đợi về một dòng sông êm đềm. Nước làm cấu trúc truyện vỡ ra như chính ký ức trong sách: phần còn, phần mất, phần không thể xác nhận. Nó mở chủ đề bằng bất định thay vì phong cảnh.

Võ Quảng để lịch sử đi vào làng Hòa Phước qua mắt trẻ con. Trước khi hiểu những ngày Cách mạng Tháng Tám có nghĩa gì, các em đã biết bãi bồi, con nước, vườn cây, chợ và công việc của người lớn bằng sự gần gũi của cơ thể. Nhờ điểm nhìn ấy, một biến động rộng không rơi xuống như bài giảng mà lớn dần trong sinh hoạt thường ngày.

Sông vừa là đường đi, nơi kiếm sống, vừa là biên giới của những cuộc phiêu lưu nhỏ. Giọng kể trong trẻo nhưng không hời hợt; phía sau trò chơi là cả mạng quan hệ xóm làng đang chuyển động. Người lớn đọc lại có thể nhận ra ký ức cộng đồng thường được giữ bền nhất trong những chi tiết mà trẻ con tưởng chỉ thuộc về một buổi chơi.

Với Võ Quảng, nước ở gần cơ thể trẻ con: chỗ bơi, đường sang bãi, nơi người lớn làm việc. Sông không cần trở thành biểu tượng lớn vẫn tạo được cả một thế giới. Sự trong trẻo ấy không tách tuổi thơ khỏi thời khắc lịch sử của làng.

An không đi qua miền Tây trên một tuyến thẳng. Cậu trôi dạt từ xóm chợ sang kênh rạch, từ nhà người lạ vào rừng U Minh; ở mỗi chặng, muốn sống được thì phải học cách đọc con nước, dấu chân thú, một lối mòn hay tính nết của người vừa gặp. Đoàn Giỏi để cảnh vật tham gia vào số phận nhân vật: rừng có thể giấu người, cũng có thể nuốt chửng kẻ không biết luật của nó.

Sức quyến rũ của truyện nằm ở con mắt ham biết của một đứa trẻ và lượng chi tiết rất giàu sinh khí về ghe xuồng, nghề lấy mật, cây cỏ, chim thú. Nhưng đó vẫn là miền đất đã đi qua trí tưởng tượng và thời đại của nhà văn. Đọc say mê là một chuyện; dùng hành trình của An như tấm bản đồ về đồng bằng hôm nay lại là chuyện khác.

Những tuyến kênh rạch của An biến địa hình thành động cơ phiêu lưu. Đi được hay lạc, gặp người hay tránh nguy hiểm đều phụ thuộc cách đọc nước và rừng. Đoàn Giỏi cho thấy văn chương có thể khiến không gian trở nên sống động mà vẫn giữ kiến thức địa phương ở trung tâm.

Biển ở rất gần, vậy mà đời sống trong xí nghiệp đánh cá lại bị vây bởi định mức, phân phối, cuộc họp và những thiếu thốn không dứt. Bùi Ngọc Tấn đặt cái rộng mở của chân trời cạnh sự chật chội của cơ chế. Khoảng cách ấy sinh ra cả tiếng cười chua chát lẫn nỗi xót xa.

Không có một anh hùng duy nhất để người đọc bám theo. Nhiều nhân vật, nhiều ham muốn và cách sinh tồn cùng chen trong một tập thể, khiến tiểu thuyết đòi hỏi sự kiên nhẫn ở những chương đầu. Đổi lại, nghề biển thoát khỏi lớp lãng mạn quen thuộc: phía sau con tàu là tổ chức lao động, quyền lực và những quyết định tập thể có thể nghiền mòn từng đời riêng.

Bùi Ngọc Tấn đưa chủ đề từ sông ra biển và từ làng vào xí nghiệp. Biển rộng không bảo đảm tự do khi con tàu, sản lượng và đời người bị buộc vào định mức cùng quyền lực tập thể. Đây là cuốn khiến khái niệm “văn chương sông nước” phải chứa cả kinh tế lao động.

Trong Hương rừng Cà Mau, đi vào rừng là đi vào một nơi có luật. Người gác kèo ong, bắt sấu, mở đất hay buôn bán trên sông không chỉ mang theo lòng gan dạ; họ có nghề, có vốn từ và biết lúc nào nên nhường bước. Sơn Nam kể chắc tay, nhiều khi hóm hỉnh, để cái lạ hiện ra từ đời sống chứ không từ cách tô một vùng đất thành huyền bí.

Những truyện ngắn này giữ lại nhiều tiếng nói, tập quán và mẩu lịch sử hiếm khi có chỗ trong biên niên lớn. Chất kỳ dị khiến chúng dễ nhớ, còn khoảng cách thời gian buộc người đọc phải tỉnh táo: U Minh trong trang sách là ký ức về một thời khai phá, không phải lời hướng dẫn bước vào khu rừng đang được bảo tồn hôm nay.

Sơn Nam kể những nghề sống giữa rừng và nước. Mỗi truyện giữ một quy ước, kỹ năng hoặc nỗi hiểm nguy, nhắc rằng cảnh quan chỉ có nghĩa khi đi cùng tri thức để tồn tại trong nó. Chất dân gian làm những luật ấy ở lại trong trí nhớ rất lâu.