5 cuốn sách về Sài Gòn – Chợ Lớn xưa

Vương Hồng Sển kể chuyện thành phố như đang ngồi trước mặt một người quen nhiều tuổi: vừa chỉ tên đất, bến sông, con đường, vừa rẽ sang một giai thoại hay cách gọi đã thất truyền. Sự lan man có duyên ấy làm Sài Gòn–Chợ Lớn hiện ra bằng giọng nói, không phải bằng một niên biểu đã đóng khung.

Vốn từ và độ gần đời sống của tác giả rất quý, nhất là khi một địa danh bất ngờ mở sang chuyện ghe tàu, buôn bán hay cộng đồng cư dân. Nhưng ký ức, điều nghe kể và tư liệu không phải lúc nào cũng đứng trên cùng một bậc chứng cứ. Trang sách hay nhất khi được dùng như lời mời đi tìm tiếp, không phải tiếng nói cuối cùng về lịch sử thành phố.

Vương Hồng Sển cho người đọc vốn địa danh và âm sắc của câu chuyện phố. Sách khiến một bến sông hay tên đường mở ra nhiều lớp người, hàng hóa và cách gọi. Nó là điểm vào thân mật, nhưng những chỗ rẽ sang giai thoại nên được mang theo như câu hỏi.

Nhan đề đã báo trước cách đọc: đừng chờ một trật tự ngay ngắn. Đồ cổ chen vào món ăn, sân khấu đi cạnh chuyện người quen, một cách nói có thể kéo theo cả đoạn hồi ức. Vương Hồng Sển giữ nguyên cảm giác pha trộn của thành phố thay vì gọt nó thành một bản sắc thuần nhất.

Giọng tác giả lúc hóm hỉnh, lúc khắt khe, luôn có cái tôi rất rõ. Nhờ vậy các vật dụng và thú chơi có đời sống; cũng vì vậy phán xét cá nhân dễ đi lẫn với thông tin. Tách hai lớp ấy ra, người đọc sẽ nhận được nhiều đầu mối thú vị về giao thương, dịch chuyển và những cộng đồng đã làm nên Sài Gòn.

Sài Gòn tạp pín lù giữ nguyên sự lộn xộn có thật của đời sống: đồ cổ, món ăn, sân khấu, ngôn ngữ và người quen. Sự “tạp” không phải khuyết điểm cần sửa; nó là bằng chứng Sài Gòn được làm nên từ pha trộn hơn là một căn cước thuần nhất.

Ba phần sách mở ống kính theo từng vòng: từ dấu vết Sài Gòn cũ, qua ba thế kỷ biến đổi, rồi ra tới đồng bằng sông Cửu Long. Sơn Nam nhờ thế đặt đô thị vào vùng đã đưa người, lúa gạo, sản vật và đường giao thông về nó. Thành phố không còn là một trung tâm tự sinh, mà là nút thắt của cả mạng lưới Nam Bộ.

Địa danh, phong tục và chuyện dân gian khiến bức tranh lớn bớt trừu tượng. Tuy nhiên đây là tuyển tập của nhiều thời điểm, không phải chuyên khảo được viết liền một mạch; độ sâu và cách dẫn nguồn thay đổi theo từng bài. Mục lục dùng như tấm bản đồ rất tốt, miễn là những luận điểm quan trọng vẫn được đối chiếu với hồ sơ và nghiên cứu mới.

Sơn Nam kéo ống kính ra khỏi ranh thành phố. Người, sản vật và đường nước của đồng bằng giúp giải thích vì sao Sài Gòn có thể lớn lên như một đầu mối. Chuyện phố từ đó gắn lại với vùng đất đã đưa người và hàng hóa về đô thị.

Một bức ảnh cũ trong sách hiếm khi chỉ làm nhiệm vụ minh họa. Phạm Công Luận nhìn vào biển hiệu, quần áo, nội thất rồi lần ra cửa tiệm, gia đình, nghề nghiệp và câu chuyện phía sau khung hình. Nhờ thế lịch sử phố có gương mặt; quá khứ không bị rút còn tên đường và năm tháng.

Những hồ sơ nhỏ cũng dạy cách nhìn ảnh như chứng cứ: điều gì nằm trong khung, ai không có mặt, chú thích đến từ đâu. Dĩ nhiên một bộ sưu tập tư nhân không thể đại diện cho mọi tầng lớp và cộng đồng. Sức nặng của sách nằm ở độ gần của từng lát cắt và ở cảm giác nhiều đời riêng đã chồng lên cùng một mặt phố.

Phạm Công Luận thu ống kính vào một gia đình, cửa tiệm hay bức ảnh và trả lịch sử về tầm mắt con người. Ông cũng nhắc rằng ký ức lưu giữ không đều: có những đời được chụp, chú thích và kể lại; nhiều đời khác không để lại khung hình.

Sau những trang hồi ức, tập hồ sơ này đổi hẳn nhịp đọc. Bản đồ, văn bản quy hoạch và quyết định hành chính cho thấy đường sá được mở thế nào, khu dân cư bị phân chia ra sao, Sài Gòn với Chợ Lớn đã được quản lý và nối lại bởi những quyền lực nào. Cái khô của tài liệu trở thành lợi thế: nó buộc thành phố hiện ra bằng cấu trúc.

Hồ sơ cũng có điểm mù. Cơ quan thuộc địa ghi lại điều phục vụ mục tiêu của họ, không tự động giữ được kinh nghiệm của người sống bên trong những đường ranh ấy. Vì thế nên đặt sách cạnh báo chí, ký ức gia đình và nghiên cứu cộng đồng. Một phía cho thấy ai ra quyết định; phía kia mới cho biết quyết định đó đã chạm vào đời sống ra sao.

Bản đồ và quyết định hành chính cho biết ai vạch đường ranh, mở đường, chia khu và quản lý hai đô thị. Hồ sơ không có đủ tiếng nói cư dân, nhưng thiếu nó, lịch sử rất dễ chỉ còn là những hồi ức đẹp và rời rạc.