5 cuốn sách nên đọc trước khi xem tháp Chăm ở Ninh Thuận

Inrasara viết từ bên trong ngôn ngữ và đời sống Chăm, nhưng không nhân danh cộng đồng để đưa ra một phiên bản duy nhất. Qua văn học, tín ngưỡng, lễ hội và biến đổi xã hội, ông thường dừng ở chỗ một khái niệm quen đã làm phẳng khác biệt hoặc người ngoài đang kể thay người trong cuộc. Chữ “đối thoại” vì thế là phương pháp, không phải lời trang trí.

Dạng tập bài làm độ sâu thay đổi theo chủ đề, còn giọng phản biện thì nhất quán. Sách điều chỉnh điểm nhìn trước khi cung cấp kiến thức: tháp, trang phục hay nghi lễ không phải bộ sưu tập “độc đáo” đứng yên; phía sau là con người, tranh luận nội bộ và câu hỏi đương đại. Đây là nền tốt trước khi đi sâu sang khảo cổ, nghệ thuật hay văn khắc.

Inrasara kéo sự chú ý về con người trước khi vẻ “bí ẩn” kịp chiếm chỗ. Các tranh luận đương đại và khác biệt nội bộ đặt đền tháp trở lại trong đời sống. Những trang ấy đáng mang theo hơn bất kỳ bộ sưu tập góc chụp nào.

Ngô Văn Doanh trao cho người xem một bộ từ để nhìn. Mặt bằng, cửa giả, mái tầng, điêu khắc, phong cách và chức năng tôn giáo giúp các ngọn tháp thôi hòa vào một ấn tượng “gạch cổ” giống nhau. Sự khác biệt giữa từng quần thể và từng thế kỷ bắt đầu lộ ra khi mắt biết hỏi đúng chi tiết.

Sách hữu ích nhất khi mở trước hoặc sau lúc đứng tại di tích: chọn đúng nhóm tháp, đọc sơ đồ, rồi quay lại nhìn công trình thật. Niên đại và phân loại phong cách trong nghiên cứu Champa vẫn có thể được điều chỉnh bởi phát hiện mới; hồ sơ bảo tồn hiện hành vì thế là phần đối chiếu cần thiết, không phải phụ lục tùy chọn.

Chọn đúng chương về nhóm tháp sắp tới, xem sơ đồ rồi dừng. Tại di tích, từ ngữ về mặt bằng, cửa, mái và điêu khắc giúp mắt phân biệt cấu trúc thay vì chỉ ghi nhận vẻ cũ. Cuốn sách phát huy tốt nhất khi được dùng để nhìn, không để khoe thuộc niên đại.

Không một tác giả nào trong tuyển tập được phép nói thay toàn bộ câu chuyện. Các chương về lịch sử, tôn giáo, cộng đồng, nghệ thuật và di sản đứng cạnh nhau, đôi khi dùng nguồn và khung thời gian khác nhau. Chính độ đa thanh ấy cho thấy người Chăm chỉ có thể được hiểu trong chuyển động dài của khu vực, không qua một hình ảnh cố định.

Sách nối sử liệu về Champa với những cộng đồng đang sống mà không đồng nhất hai đối tượng. Nghệ thuật cũng được trả về xã hội đã tạo ra và tiếp tục diễn giải nó. Bản tiếng Anh đòi hỏi đọc chọn lọc theo chương, phù hợp sau một cuốn nhập môn tiếng Việt, khi người đọc đã sẵn sàng so sánh phương pháp thay vì tìm một lời giải chung.

Sau ấn tượng trực tiếp, tuyển tập nối kiến trúc với tôn giáo, xã hội và nghệ thuật. Nhiều tác giả giữ cho một quần thể không bị giải thích bằng một câu chuyện duy nhất. Chọn chương theo điều đã thấy sẽ đỡ nặng hơn đọc tuần tự trước chuyến đi.

Cuốn sách làm khó một tấm bản đồ quá gọn. Thay vì Champa như nhà nước thống nhất có biên giới bền vững, văn khắc, khảo cổ và địa lý lịch sử cho thấy nhiều trung tâm ven biển, những đường nối lên cao nguyên và mạng thương mại rộng của Đông Nam Á. Quyền lực hiện ra như thứ được tổ chức, di chuyển và thương lượng giữa các vùng.

Đây là phần đọc chuyên sâu, nhưng sự thay đổi nhận thức rất đáng công. Nó giải thích vì sao di tích, niên đại và truyền thống địa phương không chịu nằm yên trên một đường thẳng. Bản đồ cùng các chương cần được đọc chậm và đối chiếu lẫn nhau, bởi ngay trong tuyển tập, các tác giả cũng không nhất thiết chia sẻ một mô hình duy nhất.

Ninh Thuận không phải mảnh cuối cô độc của một vương quốc đã mất. Bản đồ về nhiều trung tâm và mạng lưới giúp đặt Panduranga trong không gian lịch sử động. Đây là lớp nền khó nhưng giải phóng người xem khỏi đường kể suy tàn quá đơn giản.

Một phiến đá có thể đẹp mà vẫn im lặng nếu người xem không đọc được chữ trên đó. Ấn phẩm này đặt hình ảnh cạnh phiên đọc, dịch nghĩa và xuất xứ, để tên người dâng cúng, thần linh, công trình hay sự kiện dần trở lại. Hiện vật từ đó có thêm một lớp bằng chứng ngoài hình khối và trang trí.

Đây là sách tra cứu, không phải cuốn để lướt liên tục. Chọn một hiện vật, đọc mục tương ứng rồi quay lại phòng trưng bày sẽ hiệu quả hơn. Phần chú giải còn cho thấy vì sao văn khắc là công việc chuyên môn: một ký tự, niên đại hay tên gọi không thể được suy diễn tùy ý chỉ vì câu chuyện nghe hấp dẫn.

Danh mục tập trung vào hiện vật ở Đà Nẵng, song cách làm của nó rất hữu ích tại Ninh Thuận. Phiên đọc, dịch nghĩa, xuất xứ cho thấy một tên gọi hay niên đại phải được dựng bằng bằng chứng. Sau chuyến đi, đó là cách kiểm tra những câu thuyết minh nghe quá tròn trịa.