5 cuốn sách nên đọc trước khi đi Sài Gòn – Chợ Lớn

Vương Hồng Sển kể chuyện thành phố như đang ngồi trước mặt một người quen nhiều tuổi: vừa chỉ tên đất, bến sông, con đường, vừa rẽ sang một giai thoại hay cách gọi đã thất truyền. Sự lan man có duyên ấy làm Sài Gòn–Chợ Lớn hiện ra bằng giọng nói, không phải bằng một niên biểu đã đóng khung.

Vốn từ và độ gần đời sống của tác giả rất quý, nhất là khi một địa danh bất ngờ mở sang chuyện ghe tàu, buôn bán hay cộng đồng cư dân. Nhưng ký ức, điều nghe kể và tư liệu không phải lúc nào cũng đứng trên cùng một bậc chứng cứ. Trang sách hay nhất khi được dùng như lời mời đi tìm tiếp, không phải tiếng nói cuối cùng về lịch sử thành phố.

Trước khi đi, có thể ghi lại vài địa danh Vương Hồng Sển nhắc nhiều, không phải để đánh dấu đủ điểm. Tới nơi, hãy xem tên nào còn, tên nào đổi và đường nước hay dòng hàng đã chuyển hướng ra sao. Giai thoại làm bước chân có hứng; hồ sơ sau đó mới giúp kiểm chứng.

Nhan đề đã báo trước cách đọc: đừng chờ một trật tự ngay ngắn. Đồ cổ chen vào món ăn, sân khấu đi cạnh chuyện người quen, một cách nói có thể kéo theo cả đoạn hồi ức. Vương Hồng Sển giữ nguyên cảm giác pha trộn của thành phố thay vì gọt nó thành một bản sắc thuần nhất.

Giọng tác giả lúc hóm hỉnh, lúc khắt khe, luôn có cái tôi rất rõ. Nhờ vậy các vật dụng và thú chơi có đời sống; cũng vì vậy phán xét cá nhân dễ đi lẫn với thông tin. Tách hai lớp ấy ra, người đọc sẽ nhận được nhiều đầu mối thú vị về giao thương, dịch chuyển và những cộng đồng đã làm nên Sài Gòn.

Cuốn sách luyện sự chú ý với cái lẫn lộn: tiếng nói, món ăn, đồ vật, sân khấu, thú chơi. Cách nhìn ấy hợp Chợ Lớn hơn việc chỉ đếm các kiểu kiến trúc. Khi đi chợ hoặc qua một dãy phố, sự pha trộn đang sống đáng nhìn hơn nỗ lực phân loại mọi thứ vào một “bản sắc”.

Ba phần sách mở ống kính theo từng vòng: từ dấu vết Sài Gòn cũ, qua ba thế kỷ biến đổi, rồi ra tới đồng bằng sông Cửu Long. Sơn Nam nhờ thế đặt đô thị vào vùng đã đưa người, lúa gạo, sản vật và đường giao thông về nó. Thành phố không còn là một trung tâm tự sinh, mà là nút thắt của cả mạng lưới Nam Bộ.

Địa danh, phong tục và chuyện dân gian khiến bức tranh lớn bớt trừu tượng. Tuy nhiên đây là tuyển tập của nhiều thời điểm, không phải chuyên khảo được viết liền một mạch; độ sâu và cách dẫn nguồn thay đổi theo từng bài. Mục lục dùng như tấm bản đồ rất tốt, miễn là những luận điểm quan trọng vẫn được đối chiếu với hồ sơ và nghiên cứu mới.

Sơn Nam nhắc rằng thành phố nhận người và hàng từ cả vùng rộng. Chọn phần liên quan tuyến sẽ đi là đủ; điều quan trọng là giữ trong đầu mối nối với sông, cảng và đồng bằng. Nhờ vậy một khu phố không bị nhìn như hòn đảo lịch sử.

Một bức ảnh cũ trong sách hiếm khi chỉ làm nhiệm vụ minh họa. Phạm Công Luận nhìn vào biển hiệu, quần áo, nội thất rồi lần ra cửa tiệm, gia đình, nghề nghiệp và câu chuyện phía sau khung hình. Nhờ thế lịch sử phố có gương mặt; quá khứ không bị rút còn tên đường và năm tháng.

Những hồ sơ nhỏ cũng dạy cách nhìn ảnh như chứng cứ: điều gì nằm trong khung, ai không có mặt, chú thích đến từ đâu. Dĩ nhiên một bộ sưu tập tư nhân không thể đại diện cho mọi tầng lớp và cộng đồng. Sức nặng của sách nằm ở độ gần của từng lát cắt và ở cảm giác nhiều đời riêng đã chồng lên cùng một mặt phố.

Ảnh cũ của Phạm Công Luận khiến mặt tiền có đời riêng phía sau. Đứng trước một cửa hiệu hay ngôi nhà, ta dễ nhớ rằng kiến trúc từng chứa công việc, gia đình và thói quen hàng ngày. Cảm giác ấy có giá trị hơn việc chỉ xác định phong cách hoặc năm xây dựng.

Sau những trang hồi ức, tập hồ sơ này đổi hẳn nhịp đọc. Bản đồ, văn bản quy hoạch và quyết định hành chính cho thấy đường sá được mở thế nào, khu dân cư bị phân chia ra sao, Sài Gòn với Chợ Lớn đã được quản lý và nối lại bởi những quyền lực nào. Cái khô của tài liệu trở thành lợi thế: nó buộc thành phố hiện ra bằng cấu trúc.

Hồ sơ cũng có điểm mù. Cơ quan thuộc địa ghi lại điều phục vụ mục tiêu của họ, không tự động giữ được kinh nghiệm của người sống bên trong những đường ranh ấy. Vì thế nên đặt sách cạnh báo chí, ký ức gia đình và nghiên cứu cộng đồng. Một phía cho thấy ai ra quyết định; phía kia mới cho biết quyết định đó đã chạm vào đời sống ra sao.

Bản đồ và hồ sơ là phần đọc nên mở sau khi đã đi một vòng. Đối chiếu đường hiện tại với cấu trúc cũ giúp thấy đô thị biến đổi bằng quyết định cụ thể, không phải tự nhiên phai mất. Nó thay nỗi tiếc chung chung bằng câu hỏi: ai đã đổi nơi này, vào lúc nào và vì mục đích gì.