5 cuốn sách để cảm nhận Hà Nội theo mùa

Cuốn lịch của Vũ Bằng không bắt đầu bằng ngày tháng mà bằng tín hiệu của cơ thể: cái rét ngọt, mưa phùn, tiếng côn trùng, màu lá, một cơn thèm thức quà đúng mùa. Từ những thay đổi rất nhẹ ấy, ông mở ra Tết, bữa cơm, cách mặc, nếp ở trong nhà và một miền Bắc được nhớ từ xa.

Khoảng cách làm từng tháng sáng lên, đồng thời đặt một lớp kính lên đời sống cũ. Những gì được yêu thường trở nên có trật tự và đẹp hơn khi đã mất. Chính sự chủ quan đó tạo sức ám ảnh cho tác phẩm. Đọc chậm theo từng tháng, người ta vừa đi cùng nỗi nhớ riêng của Vũ Bằng, vừa nhìn thấy độ vênh giữa ký ức ấy với thời tiết và Hà Nội đang sống hôm nay.

Có thể mở đúng chương của tháng đang đi rồi ra đường, không phải để kiểm tra Vũ Bằng có “đúng” không. Độ vênh giữa lịch cảm giác trong sách và khí hậu đô thị hôm nay mới là phần thú vị: điều gì còn nhận ra, điều gì đã lùi hẳn vào nỗi nhớ.

Vũ Bằng nhớ món ăn như người ta nhớ một căn nhà. Mùi vị kéo theo mùa, tiếng rao, dáng người bán và hoàn cảnh của bữa ăn; một đĩa rươi hay bát phở có thể gọi về mưa lạnh, ánh đèn, nỗi thèm cùng khoảng cách của người đang viết xa Hà Nội. Cảm giác đến trước công thức; ký ức đi trước địa chỉ.

Vì thế Miếng ngon Hà Nội không hữu ích như một danh bạ quán, nhưng lại rất giàu về cách một món ăn sống trong đời người. Nỗi nhớ khiến trang văn mê hoặc và cũng làm quá khứ tròn trịa hơn thực tế. Vũ Bằng không đi tìm một “vị chuẩn”; điều đọng lại là sự mong manh của cái ngon khi thời tiết, tay nghề và người cùng ăn đều đổi khác.

Mùa đi vào món ăn bằng nguyên liệu, cách làm và hoàn cảnh của bữa. Vũ Bằng khiến người đọc chú ý tới những liên hệ ấy, nhưng không đưa bảng xếp hạng quán. Một địa chỉ hiện hành phải đến từ nguồn hiện hành; trang văn làm nhiệm vụ khác — làm vị giác nhạy hơn với thời gian.

Thạch Lam hiếm khi ngước lên để ngắm một Hà Nội toàn cảnh. Ông nhìn ngang tầm mắt: biển hàng, gánh quà, chợ đêm, một người bán rong, đoạn phố vừa thơm vừa nhếch nhác. Nhờ vậy thành phố không nằm trong danh thắng mà trong cách người ta kiếm sống, ăn uống, chen chúc và nhìn nhau mỗi ngày.

Câu văn nhẹ không có nghĩa là cái nhìn chỉ toàn trìu mến. Sau vẻ tinh tế vẫn có nghèo khó, phô trương và khoảng cách xã hội; chính những chỗ gai ấy giữ tùy bút khỏi hóa thành tấm bưu thiếp. Đọc hôm nay, thú vị hơn việc truy tìm một cửa hiệu đã mất là nhận ra phố nghề và ký ức đô thị đã được chọn lọc qua gu thẩm mỹ của người viết như thế nào.

Những bài ngắn của Thạch Lam hợp trước một buổi đi bộ. Biển hàng, nhịp chợ, người bán và thức quà giúp mắt nhìn hoạt động sau mặt phố. Đừng cố tìm lại từng cửa hiệu; hãy xem cơ chế của một con phố nghề đã tiếp tục hoặc biến đổi ra sao.

Băng Sơn nhặt những thói quen nhỏ — chơi hoa, uống trà, chọn món, đi chợ, giữ một món đồ — rồi xem chúng kể gì về cách người Hà Nội dành thời gian. “Ăn chơi” ở đây gần với năng lực để ý: biết mùa nào đang tới, một vật được làm ra sao, cử chỉ nào khiến cuộc gặp trở nên có ý vị.

Giọng trân trọng nếp cũ đôi lúc đưa trang viết tới sát ranh giới lý tưởng hóa. Nhưng nếu không nhận những lời ấy như một bộ chuẩn “thanh lịch”, sách vẫn gợi nhiều câu hỏi hay: thú vui thuộc về ai, điều gì thật sự mất đi, điều gì chỉ đổi hình thức, và gu thẩm mỹ đã được truyền qua các thế hệ bằng những vật nhỏ bé nào.

Băng Sơn giữ nhiều thú thưởng ngoạn gắn với mùa: hoa, trà, món ăn, cách dành một buổi. Đọc mà không dựng “nếp thanh lịch” thành chuẩn đạo đức, ta sẽ nhận được những chi tiết tinh tế về thời gian và câu hỏi hay về ai từng có điều kiện hưởng những thú ấy.

Nguyễn Ngọc Tiến thường bắt đầu ở nơi hoài niệm dừng lại. Một con đường đổi tên lúc nào, tàu điện từng chạy qua đâu, khu dân cư mọc lên vì điều gì, vỉa hè và biển số nhà đã biến đổi ra sao — các mẩu khảo cứu kéo thành phố về với hạ tầng, quản lý và những quyết định rất cụ thể.

Nhịp bài ngắn khiến Đi ngang Hà Nội dễ đọc rải rác, tốt nhất theo một khu vực hoặc câu hỏi đang quan tâm. Sách không có độ đồng đều của một chuyên khảo và vẫn cần trở lại nguồn gốc khi dùng dữ kiện. Đổi lại, nó giúp nhìn phố như một công trình liên tục bị sửa chữa, nơi điều ta gọi là “xưa” cũng từng là kết quả của nhiều lần phá đi và làm lại.

Khi cảm giác bắt đầu quá tròn, Nguyễn Ngọc Tiến đem tàu điện, vỉa hè, tên đường và lịch sử sửa chữa thành phố trở lại. Cuốn sách giữ chuyến đi khỏi chìm hẳn trong hoài niệm. Mùa được cảm bằng cơ thể, nhưng con phố tạo ra trải nghiệm ấy vẫn là hạ tầng đang sống.