5 cuốn sách để nhìn Hội An ngoài những mặt tiền cổ

Phan Cẩm Thượng bắt đầu ở những thứ thường bị nhìn lướt qua: mái nhà, cái rổ, quần áo, nông cụ, bếp, con thuyền. Mỗi vật mang theo nguyên liệu, khí hậu, kỹ năng và cách tổ chức lao động; văn hóa nhờ thế trở về với việc làm, dùng, sửa và truyền nghề, thay vì chỉ tồn tại trong biểu tượng.

Tham vọng bao quát lớn và giọng tác giả mạnh khiến một số khái quát nên được giữ như giả thuyết để kiểm tra tiếp. Phần bền nhất của sách là thói quen quan sát mà nó tạo ra. Đọc theo từng nhóm đồ vật, rồi mang cách nhìn ấy tới bảo tàng, làng nghề hay một ngôi nhà cũ, người đọc sẽ thấy công năng và kỹ thuật kể chuyện trước khi lời thuyết minh cất tiếng.

Phan Cẩm Thượng khiến mắt hỏi vật liệu và công năng trước khi gọi một bề mặt là “cổ”. Một bộ khung gỗ, mái, chiếc giỏ hay đồ bếp đều gắn với khí hậu và kỹ năng. Mang cách nhìn ấy vào phố cổ, công trình sẽ bớt giống phông nền và gần đời sống hơn.

Những món đồ lạ dễ bắt mắt; bàn tay đang làm việc mới giữ người xem ở lại. Tư thế cầm công cụ, các bước của một nghề, việc bếp núc, buôn bán và đi lại được ghi với mật độ chi tiết khiến người xem có thể lần ngược từ vật đã hoàn thành về động tác tạo ra nó. Đây là kho thị giác để tra cứu theo chủ đề, không phải câu chuyện có đầu cuối.

Tên Henri Oger nổi bật hơn những nghệ nhân Việt Nam đã vẽ và khắc phần lớn hình ảnh; chính sự lệch ấy nhắc tới bối cảnh thuộc địa và tác quyền tri thức. Mỗi hình cũng không tự động đại diện cho toàn thể “người An Nam”. So sánh nhiều bản vẽ, đọc chú giải và đặt cạnh nguồn khác là cách trả cho tư liệu cả giá trị lẫn giới hạn của nó.

Các hình khắc không ghi riêng Hội An, nhưng cho thấy nghề bằng động tác: tay cầm công cụ ra sao, một vật đi qua những bước nào. Trong cửa hàng thủ công, câu hỏi về lao động và người làm đáng giá hơn việc chỉ mua một sản phẩm có vẻ truyền thống.

Ngô Văn Doanh trao cho người xem một bộ từ để nhìn. Mặt bằng, cửa giả, mái tầng, điêu khắc, phong cách và chức năng tôn giáo giúp các ngọn tháp thôi hòa vào một ấn tượng “gạch cổ” giống nhau. Sự khác biệt giữa từng quần thể và từng thế kỷ bắt đầu lộ ra khi mắt biết hỏi đúng chi tiết.

Sách hữu ích nhất khi mở trước hoặc sau lúc đứng tại di tích: chọn đúng nhóm tháp, đọc sơ đồ, rồi quay lại nhìn công trình thật. Niên đại và phân loại phong cách trong nghiên cứu Champa vẫn có thể được điều chỉnh bởi phát hiện mới; hồ sơ bảo tồn hiện hành vì thế là phần đối chiếu cần thiết, không phải phụ lục tùy chọn.

Quảng Nam còn một lịch sử kiến trúc không nằm trong phố cổ. Ngô Văn Doanh cung cấp vốn từ để nhìn di tích Chăm bằng cấu trúc, niên đại và chức năng. Cuốn sách mở chuyến đi ra ngoài mặt tiền thương cảng mà không trộn hai truyền thống thành một.

Cuốn sách làm khó một tấm bản đồ quá gọn. Thay vì Champa như nhà nước thống nhất có biên giới bền vững, văn khắc, khảo cổ và địa lý lịch sử cho thấy nhiều trung tâm ven biển, những đường nối lên cao nguyên và mạng thương mại rộng của Đông Nam Á. Quyền lực hiện ra như thứ được tổ chức, di chuyển và thương lượng giữa các vùng.

Đây là phần đọc chuyên sâu, nhưng sự thay đổi nhận thức rất đáng công. Nó giải thích vì sao di tích, niên đại và truyền thống địa phương không chịu nằm yên trên một đường thẳng. Bản đồ cùng các chương cần được đọc chậm và đối chiếu lẫn nhau, bởi ngay trong tuyển tập, các tác giả cũng không nhất thiết chia sẻ một mô hình duy nhất.

Bản đồ nhiều trung tâm và đường kết nối ven biển làm Hội An bớt cô lập trong câu chuyện “thương cảng quốc tế”. Đọc chậm vài chương liên quan miền Trung đủ để thấy giao thương từng diễn ra trong một không gian quyền lực và văn hóa rộng hơn rất nhiều.

Không một tác giả nào trong tuyển tập được phép nói thay toàn bộ câu chuyện. Các chương về lịch sử, tôn giáo, cộng đồng, nghệ thuật và di sản đứng cạnh nhau, đôi khi dùng nguồn và khung thời gian khác nhau. Chính độ đa thanh ấy cho thấy người Chăm chỉ có thể được hiểu trong chuyển động dài của khu vực, không qua một hình ảnh cố định.

Sách nối sử liệu về Champa với những cộng đồng đang sống mà không đồng nhất hai đối tượng. Nghệ thuật cũng được trả về xã hội đã tạo ra và tiếp tục diễn giải nó. Bản tiếng Anh đòi hỏi đọc chọn lọc theo chương, phù hợp sau một cuốn nhập môn tiếng Việt, khi người đọc đã sẵn sàng so sánh phương pháp thay vì tìm một lời giải chung.

Tuyển tập giữ mối nối giữa di sản với cộng đồng đang sống. Sau kiến trúc và mạng lưới, phần đọc này ngăn dấu vết Chăm quanh Quảng Nam trở thành lớp trang trí quá khứ. Lịch sử, xã hội và nghệ thuật phải cùng có mặt thì bối cảnh mới không bị rỗng.