5 cuốn sách để hiểu rừng và nước ở U Minh

An không đi qua miền Tây trên một tuyến thẳng. Cậu trôi dạt từ xóm chợ sang kênh rạch, từ nhà người lạ vào rừng U Minh; ở mỗi chặng, muốn sống được thì phải học cách đọc con nước, dấu chân thú, một lối mòn hay tính nết của người vừa gặp. Đoàn Giỏi để cảnh vật tham gia vào số phận nhân vật: rừng có thể giấu người, cũng có thể nuốt chửng kẻ không biết luật của nó.

Sức quyến rũ của truyện nằm ở con mắt ham biết của một đứa trẻ và lượng chi tiết rất giàu sinh khí về ghe xuồng, nghề lấy mật, cây cỏ, chim thú. Nhưng đó vẫn là miền đất đã đi qua trí tưởng tượng và thời đại của nhà văn. Đọc say mê là một chuyện; dùng hành trình của An như tấm bản đồ về đồng bằng hôm nay lại là chuyện khác.

Những đoạn về rừng và nghề lấy mật cho thấy tri thức địa phương từng quyết định sống còn. Chúng giúp người đọc hiểu vì sao không thể bước vào rừng chỉ với sự hiếu kỳ. Điều kiện tiếp cận U Minh ngày nay khác hẳn thế giới tiểu thuyết và phải được tôn trọng tuyệt đối.

Trong Hương rừng Cà Mau, đi vào rừng là đi vào một nơi có luật. Người gác kèo ong, bắt sấu, mở đất hay buôn bán trên sông không chỉ mang theo lòng gan dạ; họ có nghề, có vốn từ và biết lúc nào nên nhường bước. Sơn Nam kể chắc tay, nhiều khi hóm hỉnh, để cái lạ hiện ra từ đời sống chứ không từ cách tô một vùng đất thành huyền bí.

Những truyện ngắn này giữ lại nhiều tiếng nói, tập quán và mẩu lịch sử hiếm khi có chỗ trong biên niên lớn. Chất kỳ dị khiến chúng dễ nhớ, còn khoảng cách thời gian buộc người đọc phải tỉnh táo: U Minh trong trang sách là ký ức về một thời khai phá, không phải lời hướng dẫn bước vào khu rừng đang được bảo tồn hôm nay.

Sơn Nam ghi nghề cùng quy ước bằng trí nhớ của một thời. Các truyện khiến U Minh có người, tiếng nói và luật, chứ không chỉ có cây. Đọc chúng như tầng ký ức để đối chiếu sẽ giàu hơn dùng như chỉ dẫn làm nghề hoặc bằng chứng rằng mọi tập quán vẫn còn.

Đọc Biên sử nước giống lần theo những vật còn nổi sau một trận ngập: mẩu chuyện, lời đồn, ký ức, dấu vết của người đã biến mất. Nguyễn Ngọc Tư không trao cho độc giả một dòng thời gian dễ nắm. Sự phân mảnh chính là cảm giác của thế giới trong truyện, nơi đất, tên người và cả điều từng được tin là chắc chắn đều có thể bị nước xóa đường viền.

Chất huyền ảo ở đây không làm nỗi lo trở nên xa lạ. Nước vẫn là thứ nuôi sống, chia cắt, cất giấu và cuốn mất; niềm tin vẫn mọc lên từ những nhu cầu rất vật chất. Tiểu thuyết để lại một dư vị bất an lâu hơn cốt truyện. Dư vị ấy đáng giữ nguyên như kinh nghiệm văn chương, thay vì vội biến nó thành một thông điệp môi trường gọn ghẽ.

Nguyễn Ngọc Tư đưa vào cảm giác nước có thể xóa dấu của cả đời sống. Sự bất an ấy hợp với chủ đề U Minh, nơi rừng và thủy văn phụ thuộc nhau, nhưng tiểu thuyết không thay nghiên cứu sinh thái. Nó chuẩn bị tâm thế trước khi dữ liệu thực địa cung cấp câu trả lời cụ thể.

Đàn vịt đi tới đâu, căn nhà tạm của ba cha con dời tới đó. Chuyển động liên miên nghe giống tự do, nhưng Nguyễn Ngọc Tư viết nó như một kiểu mắc kẹt: người cha không thoát được cơn giận, hai đứa trẻ không có nơi đủ lâu để nương náu, còn cánh đồng rộng đến mấy cũng không che nổi tổn thương giữa người với người.

Văn Nguyễn Ngọc Tư ít khi giảng giải. Một câu nói hụt, một việc nhà lặp lại hay quãng im lặng giữa hai nhân vật thường đau hơn phần kết luận. Bởi thế, sông nước trong tập truyện không phải phông nền dịu dàng. Nó gắn với lao động, sự bấp bênh, bạo lực giới và những mái nhà có thể tan ra ngay giữa một khoảng trời rất đẹp.

Rừng không tồn tại ngoài vùng đồng nước và những gia đình phải dịch chuyển để kiếm sống. Tập truyện giữ phần người trong câu chuyện cảnh quan. Khi bàn về bảo tồn, sự mong manh của sinh kế và mái nhà cũng cần được nhìn thấy, dù tác phẩm không đại diện cho mọi cộng đồng quanh U Minh.

Ở tập biên khảo này, Sơn Nam lùi khỏi cốt truyện để nhìn đồng bằng như một mạng lưới. Chợ mọc ở ngã nước nào, một sản vật theo ghe đi đâu, nghề nào sống nhờ mùa nào, cư dân mới đến học cách ở lại ra sao — những câu hỏi nhỏ nối dần thành lịch sử của miệt vườn và giao thông sông rạch.

Giọng kể thân mật làm tư liệu bớt khô, đôi khi cũng khiến ranh giới giữa điều đã kiểm chứng và điều được truyền lại không thật rõ. Giá trị lớn nhất vì thế không nằm ở một “chân dung miền Tây xưa” hoàn chỉnh. Sách cho người đọc bộ từ khóa và những đầu mối đủ tốt để bắt đầu hỏi sâu hơn về kinh tế, cư trú và đời sống văn hóa của cả vùng.

Tập biên khảo kéo U Minh ra khỏi vị thế một vùng kỳ bí biệt lập. Lịch sử cư trú, trao đổi và đường nước nối rừng với cả đồng bằng. Lớp nền này giúp người đọc hiểu bảo tồn hôm nay diễn ra trên một không gian đã lâu đời có người sống và làm việc.